1. Streszczenie

1.1. Misja

1.1.1. Deklaracja Ministrów w sprawie osób niepełnosprawnych przyjęta w Maladze

W 1992 roku, w wyniku pierwszej Europejskiej Konferencji Ministrów odpowiedzialnych za politykę na rzecz osób niepełnosprawnych, Komitet Ministrów Rady Europy przyjął Zalecenie nr R (92)6 „Spójna polityka wobec osób niepełnosprawnych”.

To pionierskie zalecenie miało wpływ na politykę na rzecz osób niepełnosprawnych przez ponad 10 lat i doprowadziło do powstania nowych planów w zakresie polityki integracyjnej, które przyniosły korzyści osobom niepełnosprawnym, zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym.

Jednakże nastąpiły poważne zmiany społeczne i w następnym dziesięcioleciu niezbędne będą nowe strategie mające na celu popieranie podejścia do zagadnień związanych z niepełnosprawnością, opartego na prawach społecznych i prawach człowieka.

W maju 2003 roku, podczas Drugiej Europejskiej Konferencji Ministrów, która odbyła się w Maladze, Hiszpania, Ministrowie odpowiedzialni za politykę na rzecz osób niepełnosprawnych przyjęli Deklarację Ministrów w sprawie osób niepełnosprawnych „Dążenie do pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych jako obywateli”.

Przyjęto odpowiednią strategię dla opracowania Planu Działań Rady Europy na rzecz osób niepełnosprawnych w celu promowania praw człowieka i poprawy jakości życia osób niepełnosprawnych w Europie.

1.1.2. Określenie misji

Plan Działań Rady Europy na rzecz osób niepełnosprawnych 2006-2015 stara się przełożyć cele Rady Europy dotyczące praw człowieka, niedyskryminacji, równości szans i pełnego udziału osób niepełnosprawnych w życiu obywatelskim i społecznym na ramową politykę europejską w zakresie niepełnosprawności na następne dziesięciolecie.

Celem Planu Działań jest stworzenie ogólnych ram polityki, które są elastyczne i dostosowane do warunków krajowych. Ma to być swoista „mapa drogowa” dla polityków, umożliwiająca im opracowanie, dostosowanie, inne ukierunkowanie i wdrażanie odpowiednich planów, programów i nowatorskich strategii.

Rada Europy będzie dążyć do wdrożenia Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych, służąc pomocą wszystkim państwom członkowskim w postaci zaleceń, porad i informacji eksperckich.

1.2. Podstawowe zasady i cele strategiczne

1.2.1. Podstawowe zasady

Państwa członkowskie będą kontynuować działania w ramach polityki antydyskryminacyjnej i praw człowieka na rzecz zwiększania niezależności, wolności wyboru i poprawy jakości życia osób niepełnosprawnych oraz podnoszenie poziomu świadomości, dotyczące osób niepełnosprawnych, które przyczyniają się do różnorodność ludzi.

Należną uwagę zwraca się na istniejące europejskie i międzynarodowe instrumenty, umowy i plany, w szczególności na projektowaną międzynarodową konwencję ONZ w sprawie praw osób niepełnosprawnych.

Nowa Strategia Rady Europy na rzecz spójności społecznej (2004) wskazuje na potrzebę szczególnego zaangażowania na rzecz zapewnienia dostępu do praw człowieka osobom zagrożonym, takim jak dzieci i młodzież, migranci i mniejszości etniczne, osoby niepełnosprawne i osoby w podeszłym wieku.

Plan Działań na rzecz osób niepełnosprawnych uznaje podstawową zasadę, że społeczeństwo jest zobowiązane wobec wszystkich swoich obywateli zminimalizować skutki niepełnosprawności poprzez aktywne wspieranie zdrowego stylu życia, bezpieczniejszego środowiska, odpowiedniej opieki zdrowotnej, rehabilitacji oraz wspomagających działań społeczności lokalnych.

1.2.2. Cele strategiczne

Głównym celem Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych jest dostarczenie praktycznych narzędzi dla tworzenia i realizacji realnych strategii na rzecz pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych w życiu społecznym, a ostatecznie na rzecz wprowadzenia we wszystkich obszarach polityki państw członkowskich kwestii niepełnosprawności. Plan Działań ma na celu uwzględnienie warunków krajowych i procesów transformacji zachodzących w różnych państwach członkowskich.

Formułuje on zalecenia konkretnych działań na szczeblu krajowym i zwraca uwagę na problemy zagrożonych grup osób niepełnosprawnych, napotykających szczególne bariery i problemy, które wymagają podejścia przekrojowego.

Zachęca państwa członkowskie do zaspokajania potrzeb osób niepełnosprawnych poprzez zapewnienie im wysokiej jakości innowacyjnych usług i konsolidację już stosowanych środków.

Plan Działań ma pełnić rolę użytecznego źródła inspiracji dla sektora prywatnego, organizacji pozarządowych i innych organizacji międzynarodowych. Uznaje on organizacje pozarządowe osób niepełnosprawnych za kompetentnych i profesjonalnych partnerów przy tworzeniu polityki, z którymi należy konsultować – jako stronami zainteresowanymi – podejmowane decyzje w sprawach ich dotyczących. Proces wdrażania Planu Działań będzie monitorowany i regularnie oceniany pod kątem postępu w jego realizacji na szczeblu krajowym oraz w celu dzielenia się przykładami dobrych praktyk.

1.3. Główne kierunki działań

Plan Działań Rady Europy na rzecz osób niepełnosprawnych ma szeroki zakres i obejmujące wszystkie kluczowe obszary życia osób niepełnosprawnych. Tym kluczowym obszarom odpowiada 15 kierunków działań, które określają główne cele i konkretne działania do realizacji w państwach członkowskich.

Kierunki działań są istotą Planu Działań. Obejmują one następujące obszary:

nr 1: Uczestnictwo w życiu politycznym i publicznym

nr 2: Uczestnictwo w życiu kulturalnym

nr 3: Informacja i komunikacja

nr 4: Edukacja

nr 5: Zatrudnienie, poradnictwo i szkolenie zawodowe

nr 6: Środowisko zabudowane

nr 7: Transport

nr 8: Życie w społeczności lokalnej

nr 9: Opieka zdrowotna

nr 10: Rehabilitacja

nr 11: Ochrona socjalna

nr 12: Ochrona prawna

nr 13: Ochrona przed przemocą i wykorzystywaniem

nr 14: Badania i rozwój

nr 15: Podnoszenie świadomości

Uczestnictwo w życiu politycznym i publicznym (nr 1) oraz procesach demokratycznych jest niezbędne dla rozwoju i utrzymania demokratycznych społeczeństw. Osoby niepełnosprawne powinny mieć możliwość wywierania wpływu na los swojego społeczeństwa. Dlatego ważne jest, by osoby niepełnosprawne mogły korzystać z przysługujących im praw wyborczych i z prawa do udziału w działalności politycznej i publicznej.

Dla zapewnienia im pełnej integracji społecznej, osoby niepełnosprawne powinny również móc uczestniczyć w życiu kulturalnym społeczeństwa(nr 2). Należy podjąć odpowiednie kroki w celu zapewnienia, by osoby niepełnosprawne mogły uczestniczyć w działalności kulturalnej i stowarzyszeniach oraz by mogły rozwijać i wykorzystywać swój potencjał twórczy i intelektualny dla dobra swojego i swojej społeczności.

Warunkiem wstępnym takiego uczestnictwa jest dostęp do informacji i komunikacji (nr 3). Ważne jest, by instytucje publiczne i prywatne świadczące usługi w zakresie informacji i komunikacji uwzględniały potrzeby osób niepełnosprawnych. Należy podejmować odpowiednie działania w celu zapewnienia, by osoby niepełnosprawne otrzymywały i przekazywały informacje na równi z innych członkami społeczeństwa.

Jednakowy dostęp do edukacji (nr 4) jest podstawowym wymogiem w celu zapewnienia integracji społecznej oraz niezależności osób niepełnosprawnych. Edukacja powinna obejmować wszystkie etapy życia, począwszy od poziomu przedszkolnego, a skończywszy na edukacji zawodowej oraz kształceniu ustawicznym. Należy zachęcać instytucje edukacji ogólnej i odpowiednie programy specjalne do współpracy na rzecz wspierania osób niepełnosprawnych w ich lokalnych społecznościach. Polityka integracyjna może się również przyczynić do wzrostu świadomości społecznej w zakresie niepełnosprawności i do większego zrozumienia różnorodności rodziny ludzkiej.

Zatrudnienie, poradnictwo zawodowe i szkolenie zawodowe (nr 5) są kluczowymi czynnikami integracji społecznej i niezależności ekonomicznej osób niepełnosprawnych. Zapewnienie równości szans osób niepełnosprawnych w zakresie uzyskania i utrzymania pracy wymaga odpowiednich przepisów prawnych, środków i usług. Należy zwiększyć równy dostęp do zatrudnienia poprzez łączenie działań antydyskryminacyjnych i pozytywnych oraz poprzez włączenie działań integracyjnych na rzecz zatrudnienia osób niepełnosprawnych do ogólnej polityki zatrudnienia.

Dostępne, wolne od barier środowisko zabudowane (nr 6) zachęca do korzystania z jednakowych szans, niezależnego życia, aktywnego udziału w życiu społeczności lokalnej i ułatwia dostęp do zatrudnienia. Stosowanie zasady uniwersalnego projektowania (Universal Design) umożliwia kształtowanie środowiska dostępnego dla osób niepełnosprawnych i uniknięcie tworzenia nowych barier.

Rozwój i wprowadzenie dostępnych środków transportu (nr 7) na wszystkich szczeblach powinno znacznie zwiększyć dostępność usług transportu pasażerskiego dla wszystkich osób niepełnosprawnych. Jest to warunkiem ich niezależności, pełnego uczestnictwa w rynku pracy i aktywnego uczestnictwa w życiu społeczności lokalnej.

Osoby niepełnosprawne powinny móc prowadzić możliwie jak najbardziej niezależne życie, w tym podejmowanie decyzji gdzie i jak mają mieszkać. Szanse na życie niezależne i integrację społeczną są przede wszystkim możliwe dzięki życiu w społeczności lokalnej. Życie w społeczności lokalnej (nr 8) wymaga strategii wspierających, odejścia od opieki instytucjonalnej na rzecz mieszkania w społeczności lokalnej bez względu na to, czy będzie to mieszkanie samodzielne, czy mieszkanie w warunkach chronionych w domach dla niewielkich grup osób. Wiąże się to również ze skoordynowaniem dostarczania usług dostosowanych do potrzeb użytkowników i świadczonych w społeczności lokalnej oraz istnieniem zindywidualizowanych struktur wsparcia.

Osoby niepełnosprawne, podobnie jak inni członkowie społeczeństwa, wymagają odpowiedniej opieki zdrowotnej (nr 9) i należy zapewnić im jednakowy dostęp do wysokiej jakości usług opieki zdrowotnej, respektujących prawa człowieka. Pod tym względem ważne jest, by specjaliści opieki zdrowotnej koncentrowali się w większym stopniu na społecznym modelu niepełnosprawności i byli w tym zakresie szkoleni.

W celu zapobiegania pogłębianiu się niepełnosprawności, zmniejszania jej skutków i zwiększaniu niezależności osób niepełnosprawnych, należy wdrażać wszechstronne programy rehabilitacji (nr 10), obejmujące całą gamę dostępnych usług świadczonych, tam gdzie jest to właściwe, w społeczności lokalnej.

Usługi w ramach systemu ochrony socjalnej (nr 11) – obejmującego zabezpieczenie społeczne, opiekę i pomoc społeczną – mogą się przyczynić do poprawy jakości życia osób z nich korzystających. Osoby niepełnosprawne powinny móc w odpowiednim stopniu korzystać z systemu ochrony socjalnej i mieć jednakowy dostęp do jego usług. Tam, gdzie jest to możliwe, należy promować politykę zachęcającą do rezygnacji z uzależnienia od świadczeń na rzecz zatrudnienia i niezależności.

Osoby niepełnosprawne powinny mieć taki sam dostęp do systemu prawnego jak inni obywatele. Ochrona prawna (nr 12) zakłada podejmowanie odpowiednich działań na rzecz likwidacji dyskryminacji osób niepełnosprawnych. Dla zapobiegania i zwalczania dyskryminacji konieczne są odpowiednie ramy prawne i administracyjne.

Społeczeństwo jest również zobowiązane chronić ludzi przed przemocą i wykorzystywaniem oraz zapobiegać takim zjawiskom (nr 13). Należy realizować politykę ochrony osób niepełnosprawnych przed wszelkimi formami wykorzystywania i przemocy oraz zapewnić odpowiednią pomoc ofiarom wykorzystywania i przemocy.

Badania i rozwój (nr 14), zbieranie i analiza danych statystycznych są niezbędne dla projektowania i wdrażania polityki opartej na wszechstronnych informacjach i dowodach naukowych. Rzetelne informacje są pomocne w identyfikacji pojawiających się problemów i w szukaniu rozwiązań. Ważne jest również rozpoznanie najlepszych praktyk i monitorowanie zmian społecznych.

Podnoszenie świadomości (nr 15) jest kluczowym elementem leżącym u podstaw całego Planu Działań. Należy się przeciwstawiać dyskryminacyjnym zachowaniom i piętnowaniu niepełnosprawnych. Działania takie należy zastąpić dostępnymi i obiektywnymi informacjami na temat skutków uszkodzeń i niepełnosprawności, w celu promowania lepszego zrozumienia potrzeb i praw osób niepełnosprawnych w społeczeństwie. Należy podejmować działania na rzecz zmiany negatywnych postaw wobec osób niepełnosprawnych i na rzecz włączania kwestii dotyczących niepełnosprawności do wszystkich dokumentów rządowych i informacji w mediach.

1.4. Aspekty przekrojowe

W europejskiej populacji niepełnosprawnych znajdują się osoby, które napotykają szczególne bariery lub doświadczają podwójnej dyskryminacji.

Niepełnosprawne kobiety i dziewczęta, osoby niepełnosprawne wymagające wysokiego poziomu wsparcia, niepełnosprawne dzieci i młodzież, starzejące się osoby niepełnosprawne oraz osoby niepełnosprawne wywodzące się ze społeczności mniejszościowych i spośród migrantów narażone są na większe ryzyko wykluczenia i, ogólnie rzecz biorąc, mniej uczestniczą w życiu społecznym.

Niepełnosprawne kobiety i dziewczęta często napotykają wielorakie przeszkody w uczestnictwie w życiu społecznym na skutek dyskryminacji z powodu niepełnosprawności i płci. Szczególna sytuacja kobiet i dziewcząt powinna być uwzględniana na wszystkich szczeblach administracji rządowej i samorządowej, w prowadzonej przez nich polityce i opracowywanych programach dotyczących zarówno niepełnosprawności, jak i kwestii odnoszących się do płci.

Do najbardziej zagrożonych grup osób niepełnosprawnych należą osoby, które z racji znacznego stopnia niepełnosprawności wymagają wysokiego poziomu wsparcia. Jakość ich życia w bardzo dużym stopniu zależy od dostępności odpowiednich usług i należytej ich jakości oraz specyficznego, często intensywnego wsparcia. Aby w odpowiedni sposób zająć się szczególnymi problemami tej grupy potrzebne jest planowanie i koordynacja działań między odpowiednimi władzami, agencjami rządowymi i usługodawcami.

Niepełnosprawne dzieci powinny korzystać z takich samych praw – ustanowionych w Konwencji Praw Dziecka Narodów Zjednoczonych – i możliwości, jak inne dzieci. Zagrożoną grupą społeczną jest również niepełnosprawna młodzież. Młode niepełnosprawne osoby wciąż napotykają poważne bariery w dostępie do wszystkich aspektów życia. Szczególne problemy niepełnosprawnych dzieci i młodzieży wymagają dogłębnych badań, na podstawie których należy zaprojektować i wdrożyć strategie oparte na wszechstronnych informacjach z wielu obszarów polityki.

Starzenie się osób niepełnosprawnych, w szczególności osób wymagających bardziej intensywnego wsparcia, stawia nowe wyzwania przed społeczeństwami europejskimi. Aby sprostać tym wyzwaniom, potrzebne są innowacyjne podejścia obejmujące szeroki zakres polityki i usług.

Osoby niepełnosprawne wywodzące się ze społeczności mniejszościowych i migracyjnych mogą znaleźć się w szczególnie niekorzystnej sytuacji z powodu dyskryminacji lub braku wiedzy na temat działania służb publicznych. Dla rozwiązywania szczególnych problemów, przed którymi mogą stanąć te grupy osób, niezbędne jest wszechstronne podejście, uwzględniające ich kulturę i język oraz szczególne potrzeby.

Wspomniane grupy osób niepełnosprawnych wymagają podejścia przekrojowego, aby zapewnić im integrację społeczną. Osoby decydujące o polityce muszą dostrzegać bariery i wyzwania stojące przed każdą z tych grup i zapewnić, aby ich polityka uwzględniała podejście przekrojowe w obrębie kluczowych kierunków działania pozwalając na usunięcie barier i umożliwiała tym osobom osiągnięcie pełni swoich możliwości. W celu popierania rozwoju skutecznej, przekrojowej i zintegrowanej polityki niezbędne jest tak zwane podejście dwutorowe (twin-track approach), wynikające z niniejszego Planu Działań i z Nowej Strategii Rady Europy na rzecz spójności społecznej (2004).

1.5. Wdrażanie i dalsze działania

Zgodnie z podstawowymi zasadami leżącymi u podstaw kierunków polityki i aspektów przekrojowych, głównymi elementami strategii wdrażania Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych są zasady uniwersalnego projektowania (Universal Design), jakość, szkolenie i podejście zintegrowane. Stosowanie zasad uniwersalnego projektowania ma zasadnicze znaczenie dla zwiększenia dostępności środowiska i użyteczności produktów. Bardzo ważne jest, aby polityka, działania i usługi odznaczały się wysokimi standardami w zakresie jakości. Natomiast podejście zintegrowane (mainstream approach) przy kształtowaniu polityki odgrywa istotną rolę w promowaniu bardziej zintegrowanego społeczeństwa.

Państwa członkowskie ponoszą podstawową odpowiedzialność za wdrażanie polityki wobec osób niepełnosprawnych na szczeblu krajowym, a w szczególności za wdrażanie szczególnych działań na rzecz tych osób w ramach każdego z kierunków działań. Państwa członkowskie powinny rozpocząć od oceny swoich własnych programów polityki oraz zasad podstawowych w świetle Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych, aby określić, w jakich obszarach musi dokonać się postęp i jakie działania szczególne powinny być zrealizowane.

W oparciu o tę ocenę państwa członkowskie powinny określić strategie mające na celu stopniowe doprowadzenie swojej polityki do zgodności z zaleceniami i podstawowymi zasadami Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych, w ramach krajowych środków finansowych.

Przy wdrażaniu i ocenie Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych państwa członkowskie powinny starać się stosować wspólne podejście i tworzyć partnerstwa z odpowiednimi zainteresowanymi stronami, w szczególności z organizacjami pozarządowymi osób niepełnosprawnych.

W celu zapewnienia wzrostu świadomości i lepszego wdrażania Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych przeprowadzono konsultacje ze wszystkimi odpowiednimi organami i komitetami Rady Europy.

Komitet Ministrów wyznaczy odpowiednie forum dla zarządzania dalszymi działaniami i może zalecić, aby państwa członkowskie dogłębnie zanalizowały pewne zagadnienia priorytetowe. Skuteczna konstrukcja Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych wymaga od państw członkowskich stałego dostarczania wyznaczonemu forum odpowiednich informacji.

Wyznaczone forum zapewni regularne informowanie Komitetu Ministrów o postępach we wdrażaniu Planu Działań na rzecz osób niepełnosprawnych.