2. Wprowadzenie

2.1. Misja

Plan Działań stara się przełożyć cele Rady Europy w zakresie praw człowieka, niedyskryminacji, równych szans i pełnego udziału osób niepełnosprawnych w życiu obywatelskim i społecznym na ramową politykę europejską w zakresie niepełnosprawności na następne dziesięciolecie.

Celem Planu Działań jest stworzenie ogólnych ram dla polityki, które są zarówno elastyczne i mogą być dostosowane do warunków krajowych. Ma to być swoista „mapa drogowa” dla polityków, umożliwiająca im opracowanie, dostosowanie, nowe ukierunkowanie i wdrażanie odpowiednich planów, programów i nowatorskich strategii.

Rada Europy będzie dążyć do wdrożenia Planu Działań służąc pozytywną pomocą wszystkim państwom członkowskim w postaci zaleceń, porad i informacji fachowych.

2.2. Zmiana modelu traktowania osoby niepełnosprawnej: od pacjenta do obywatela

W ciągu ostatniego dziesięciolecia w Europie nastąpiły zasadnicze zmiany polityczne, gospodarcze, społeczne i technologiczne. Możliwości i wyzwania związane z globalizacją, rozwojem technologii informacyjno-komunikacyjnych, zmieniającymi się modelami zatrudnienia i bezrobocia, zmieniającą się sytuacją w zakresie zdrowia i demografii, migracji oraz przejściem do gospodarki rynkowej, zmieniają sytuację w regionie. Wiele z tych zmian miało pozytywne skutki i spowodowało wzrost społecznych nadziei i oczekiwań.

Przestaliśmy traktować niepełnosprawnego jak pacjenta potrzebującego opieki, który nie uczestniczy w życiu społecznym, a zaczęliśmy traktować go jak osobę, która wymaga usunięcia istniejących obecnie barier, aby mogła zająć odpowiednie miejsce w społeczeństwie jako jej w pełni zaangażowany członek. Bariery te to niewłaściwy stosunek do osób niepełnosprawnych oraz bariery o charakterze społecznym, prawnym i środowiskowym. Niezbędne jest więc popieranie dalszych zmian w podejściu do osób niepełnosprawnych i zmiana wcześniej stosowanego medycznego modelu niepełnosprawności na model oparty na prawach społecznych i prawach człowieka.

Przestaliśmy się koncentrować na osobie niepełnosprawnej jak na wyizolowanej jednostce, zamiast tego stosując spójne i zintegrowane podejście respektujące prawa człowieka, podstawowe wolności i godność wszystkich osób niepełnosprawnych. W konsekwencji w wielu krajach europejskich zaczęto popierać aktywną politykę, umożliwiającą osobom niepełnosprawnym kontrolę nad ich własnym życiem. Jednocześnie w społeczeństwie zmianie uległa rola ogółu organizacji pozarządowych, a w szczególności organizacji osób niepełnosprawnych. Stały się one partnerami rządów i osób niepełnosprawnych, działając na rzecz osób niepełnosprawnych, świadcząc im usługi i będąc źródłem wiedzy i kompetencji.

Plan Działań został tak opracowany, by w sposób elastyczny uwzględniał przyszłe zmiany technologiczne i rozwój w innych dziedzinach.

Ostatnie innowacje w dziedzinie biotechnologii i ich potencjalnego wykorzystania są źródłem troski wśród osób niepełnosprawnych związanej z tym, że czasem nawet prawo do życia jest kwestionowane. Plan zajmuje się pełną integracją społeczną i uczestnictwem osób niepełnosprawnych i dlatego nie uznano za właściwe włączanie do niego takich zagadnień medycznych, jak diagnoza prenatalna i dyskryminacja w przepisach aborcyjnych ze względu na niepełnosprawność.

Jednak nie ulega wątpliwości, że sprawy te są bardzo ważne i że istotne jest zapewnienie osobom niepełnosprawnym, za pośrednictwem ich reprezentatywnych organizacji, udziału w pracach odpowiednich komitetów krajowych i międzynarodowych ds. etyki i bioetyki, które zajmują się tymi sprawami.

2.3. Deklaracja Ministrów w sprawie osób niepełnosprawnych przyjęta w Maladze

Druga Europejska Konferencja Ministrów odpowiedzialnych za integracyjną politykę na rzecz osób niepełnosprawnych, która odbyła się w Maladze, Hiszpania, w dniach 7-8 maja 2003 roku, pragnęła oprzeć swe prace na wynikach Pierwszej Europejskiej Konferencji Ministrów, która odbyła się w 1991 roku i zakończyła się przyjęciem Zalecenia nr R(92)6 Komitetu Ministrów Rady Europy „Spójna polityka wobec osób niepełnosprawnych”. Zalecenie to, przyjęte w dniu 9 kwietnia 1992 roku, wywierało wpływ na politykę państw członkowskich Rady Europy w dziedzinie niepełnosprawności przez ponad 10 lat, doprowadzając do wdrożenia polityki integracji, która przyniosła korzyści osobom niepełnosprawnym, zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym. Jednak ministrowie uznali, że postęp w sprawach związanych z niepełnosprawnością w zmieniającym się środowisku wymaga dalszych działań.

W przyjętej na konferencji w Maladze Deklaracji w sprawie osób niepełnosprawnych „Dążenie do pełnego uczestnictwa osób niepełnosprawnych jako obywateli” ministrowie uznali, że ich głównym celem w kolejnym dziesięcioleciu jest poprawa jakości życia osób niepełnosprawnych i ich rodzin. Niezbędna jest nowa strategia, która będzie odzwierciedlać społeczny model niepełnosprawności oraz wyższe oczekiwania zarówno osób niepełnosprawnych, jak i całego społeczeństwa.

Ministrowie uznali, że strategia ta powinna zostać określona w przyszłym Planie Działań, służącym likwidacji wszelkich form dyskryminacji osób niepełnosprawnych niezależnie od ich wieku. Plan Działań powinien się w szczególności koncentrować na niepełnosprawnych kobietach, osobach niepełnosprawnych potrzebujących wysokiego poziomu wsparcia oraz starzejących się osobach niepełnosprawnych. Powinien też zapewnić, by osoby te mogły korzystać z praw człowieka i podstawowych wolności oraz z pełni praw obywatelskich.

2.4. Ochrona praw człowieka

Rada Europy i jej państwa członkowskie będą dalej działać w ramach polityki anty-dyskryminacyjnej i praw człowieka, w celu ochrony osób niepełnosprawnych przed wszelkimi formami dyskryminacji lub wykorzystywania oraz w celu włączenia we wszystkie dziedziny polityki kwestii niepełnosprawności (mainstream approach).

W Planie Działań państwa członkowskie pragnęły uznać rolę obowiązujących umów, instrumentów i standardów, które wspierają równe traktowanie i prawa człowieka w odniesieniu do osób niepełnosprawnych. Na szczeblu europejskim solidne podstawy dla działań stworzyło Zalecenie nr R(92)6 Komitetu Ministrów. Ustawodawstwo i programy Unii Europejskiej wytyczyły dalszą drogę dla działań, a Plan Działań Komisji Europejskiej określi metody projektowania i wdrażania polityki w dziedzinie niepełnosprawności przez instytucje europejskie. Nowa Strategia Rady Europy na rzecz spójności społecznej (2004) zawiera szczególne zobowiązanie do urzeczywistniania praw osób i grup społecznych, które mogą być zagrożone znalezieniem się w gorszej sytuacji i wykluczeniem społecznym.

Poza istniejącymi instrumentami europejskimi zwraca się uwagę na Standardowe Zasady ONZ wyrównywania szans osób niepełnosprawnych, główne konwencje Narodów Zjednoczonych w zakresie praw człowieka i projektowaną międzynarodową konwencję ONZ w sprawie praw osób niepełnosprawnych.

2.5. Cele strategiczne

Głównym celem Planu Działań jest zapewnienie pełnego udziału osób niepełnosprawnych w życiu społecznym, a ostatecznie wprowadzenie we wszystkie dziedziny polityki kwestii niepełnosprawności (mainstream approach).

Plan zawiera wszechstronne zalecenia ramowe, które dzięki swojej elastyczności mogą być dostosowane do warunków krajowych. Uwzględnia on geograficzną, gospodarczą, kulturową i społeczną różnorodność państw członkowskich i uznaje, że w różnych państwach członkowskich realizowany jest proces transformacji. Ma to być praktyczne narzędzie, swoista „mapa drogowa” dla polityków, umożliwiająca im opracowanie i wdrażanie odpowiednich strategii mających na uwadze kluczowe priorytety.

Plan będzie służył pomocą krajom, które powinny opracować swój pierwszy Krajowy Plan Działań na rzecz integracji niepełnosprawnych obywateli oraz krajom, które już taką politykę i takie plany opracowały, aby mogły je dalej doskonalić.

Będzie służył państwom członkowskim pomocą w popieraniu aktywnej polityki zabraniającej dyskryminacji i promującej prawo do równych szans, wraz z zapewnieniem skutecznych środków odwoławczych w przypadku naruszenia tych praw.

Zachęca państwa członkowskie do zaspokajania potrzeb osób niepełnosprawnych poprzez zapewnienie im wysokiej jakości innowacyjnych usług i konsolidację już stosowanych środków.

Plan pełni rolę użytecznego źródła inspiracji dla sektora prywatnego, organizacji pozarządowych i innych organizacji międzynarodowych.

W końcu, co jest bardzo ważne, Plan Działań promuje podstawową koncepcję, zgodnie, z którą z osobami niepełnosprawnymi i ich przedstawicielami należy konsultować – jako zainteresowanymi stronami – decyzje podejmowane w sprawach ich dotyczących, zarówno przy projektowaniu polityki krajowej, jak i w sprawach indywidualnych.

Proces wdrażania Planu Działań będzie regularnie oceniany pod kątem postępu w realizacji i dzielenia się dobrymi praktykami. Będzie to wymagać skutecznych i realnych mechanizmów monitorowania postępu i oceny wyników na szczeblu krajowym.

2.6. Struktura i treść

Plan Działań ma szeroki zakres, obejmuje wszystkie kluczowe obszary życia osób niepełnosprawnych: budownictwo mieszkaniowe, edukację, zatrudnienie, mobilność i podnoszenie świadomości. Tym kluczowym obszarom odpowiadają kierunki działań, które są istotą Planu Działań.

Plan obejmuje również aspekty przekrojowe, takie jak problemy niepełnosprawnych kobiet i dziewcząt, niepełnosprawnych dzieci i młodzieży, starzenie się osób niepełnosprawnych, problemy osób niepełnosprawnych wymagających wysokiego poziomu wsparcia oraz osób niepełnosprawnych wywodzących się ze społeczności mniejszościowych i spośród migrantów.

Plan poświęca należną uwagę istniejącym europejskim i międzynarodowym dokumentom, umowom, planom oraz postępowi prac przy projekcie międzynarodowej konwencji ONZ w sprawie praw osób niepełnosprawnych.

Podstawowe zasady Planu Działań obejmują niedyskryminację, równe szanse, niezależność i pełne uczestnictwo osób niepełnosprawnych.

Do głównych elementów Planu Działań należą wszechstronne i podstawowe zasady, kluczowe kierunki działań, aspekty przekrojowe, mechanizmy wdrażania i dalszego działania oraz etapowy proces realizacji. Plan Działań został więc odpowiednio skonstruowany.

Plan Działań nie zawiera definicji niepełnosprawności. Komitet uzgodnił, że sprawę tę należy pozostawić poszczególnym krajom i ich polityce.

Jednocześnie, Plan Działań nie zawiera konkretnego kierunku działań w zakresie prewencji. Jest to temat ważny dla osób niepełnosprawnych, innych członków społeczeństwa i rządów, gdyż skutki niepełnosprawność wpływają na jednostki, ich rodziny i całe społeczeństwo. Zgodnie z Międzynarodową klasyfikacją funkcjonowania, niepełnosprawności i zdrowia (International Classification of Functioning, Disability and Health – ICF) Światowej Organizacji Zdrowia,1 Plan Działań jako całość zajmuje się zapobieganiem zwiększania się ograniczeń w funkcjonowaniu i w uczestnictwie. Plan Działań uznaje więc ICF i zachęca państwa członkowskie do traktowania jej jak ram standaryzacji.

Zdaniem komitetu, odpowiednie komitety Rady Europy powinny zająć się bieżącym rozwojem w zakresie leczenia, postępami we wczesnym wykrywaniu niepełnosprawności oraz popieraniem polityki zdrowia publicznego.

Plan Działań uznaje zasadę, że społeczeństwo jest zobowiązane wobec wszystkich swoich obywateli zminimalizować skutki niepełnosprawności poprzez aktywne wspieranie zdrowego stylu życia, bezpieczniejszego środowiska oraz wspomagających działań społeczności lokalnych. Zagadnienia te są poruszane w różnych kierunkach działań, a w szczególności w kierunkach działań w zakresie opieki zdrowotnej i rehabilitacji.

2.7. Podstawowe zasady

Do podstawowych zasad, którymi kieruje się Plan Działań, należą:

  • niedyskryminacja;
  • równość szans;
  • pełny udział osób niepełnosprawnych w życiu społecznym;
  • respektowanie różnic i akceptacja niepełnosprawności jako części różnorodności rodziny ludzkiej;
  • godność i indywidualna niezależność, obejmująca swobodę dokonywania własnych wyborów;
  • równość kobiet i mężczyzn;
  • udział osób niepełnosprawnych w podejmowaniu decyzji w sprawach ich dotyczących za pośrednictwem swoich reprezentatywnych organizacji.

2.8. Procedura

Prace nad Planem Działań rozpoczęły się na 26 sesji Komitetu Rady Europy ds. Rehabilitacji i Integracji Osób Niepełnosprawnych (umowa częściowa) (CD-P-RR) w październiku 2003 roku. Aby ułatwić ten proces, do szczegółowego opracowania Planu Działań powołano grupę roboczą, która uzyskała mandat od CD-P-RR i była wspomagana przez grupę ad hoc.

Plan Działań promuje rolę organizacji pozarządowych osób niepełnosprawnych, traktując je jak źródło wiedzy fachowej i kompetentnych partnerów w procesie tworzenia polityki. W konsekwencji w pracach nad Planem Działań Rady Europy na rzecz osób niepełnosprawnych ważną rolę odegrało Europejskie Forum ds. Niepełnosprawności, reprezentujące organizacje osób niepełnosprawnych.

W celu zapewnienia wzrostu świadomości i lepszego wdrażania Planu Działań przeprowadzono konsultacje ze wszystkimi odpowiednimi organami i komitetami Rady Europy.