4. Aspekty przekrojowe

4.1. Wprowadzenie

W europejskiej populacji niepełnosprawnych znajdują się osoby, które doświadczają szczególnych barier lub podwójnej dyskryminacji.

Osoby te narażone są na większe ryzyko wykluczenia i ogólnie rzecz biorąc mniej uczestniczą w życiu społecznym. W związku z tym osoby odpowiedzialne za politykę powinny zagwarantować uwzględnienie potrzeb szczególnych grup osób niepełnosprawnych w strategiach i politykach integracyjnych, ażeby zapewnić tym osobom udział w życiu społecznym.

Deklaracja z Malagi kładzie nacisk na dwie takie grupy, które są omawiane w niniejszym Planie Działań – kobiety niepełnosprawne oraz osoby potrzebujące wysokiego poziomu wsparcia. W raportach Grupy Roboczej ds. Dyskryminacji Kobiet Niepełnosprawnych oraz Osób Potrzebujących Wysokiego Poziomu Wsparcia przeanalizowano poszczególne czynniki właściwe tym grupom i zaproponowano odnośne rozwiązania, stanowiące przekrój wielu obszarów działań, obejmujące samodzielne życie, edukację, zatrudnienie itd.1

Inne grupy, które wymagają przekrojowego podejścia, to niepełnosprawne dzieci, niepełnosprawni w podeszłym wieku, niepełnosprawni ze społeczności mniejszościowych (na przykład Romowie, migranci, uchodźcy, przesiedleńcy lub inne mniejszości kulturowe lub etniczne). Osoby decydujące o polityce muszą dostrzegać bariery i wyzwania stojące przed każdą z tych grup i zapewnić, aby ich polityka pozwalała na usunięcie tych barier i umożliwiała tym osobom osiągnięcie pełni swoich możliwości w takim stopniu, jak innym obywatelom.

4.2. Niepełnosprawne kobiety i dziewczęta

Niepełnosprawne kobiety i dziewczęta2 często napotykają wielorakie przeszkody w udziale w życiu społecznym na skutek podwójnej dyskryminacji, tj. zarówno z powodu niepełnosprawności, jak i płci. Mimo, iż ogólna sytuacja osób niepełnosprawnych poprawiła się znacznie, korzyści z zaistniałych zmian nie przypadają w równym stopniu niepełnosprawnym kobietom i mężczyznom.

Należy opracowywać i realizować odpowiednią politykę i instrumenty jej wdrażania w taki sposób, aby zachować równość szans pomiędzy niepełnosprawnymi kobietami a mężczyznami. Szczególna sytuacja niepełnosprawnych kobiet i dziewcząt powinna być brana pod uwagę przy tworzeniu ogólnej polityki i programów dotyczących zarówno niepełnosprawności, jak i kwestii odnoszących się do płci na wszystkich szczeblach, tj. międzynarodowym, krajowym, regionalnym i lokalnym.

Wymagane są działania usuwające przeszkody, które nie pozwalają kobietom niepełnosprawnym na korzystanie ze swoich praw na tych samych zasadach, co mężczyźni i inne kobiety. Działania te dotyczą szerokiego zakresu obszarów, obejmujących relacje, rodzicielstwo, życie seksualne i ochronę przez przemocą i nadużyciami. Obejmują one również środki zapewniające równe możliwości uczestniczenia w życiu publicznym i politycznym, edukacji, szkoleniach, zatrudnieniu oraz w życiu społecznym i kulturalnym. Wiele z tych obszarów polityki objętych jest kierunkami działań w ramach niniejszego Planu Działań, jednakże muszą one być rozpatrywane pod względem tego, jakie czynniki w poszczególnych państwach członkowskich wpływają na uczestnictwo w nich niepełnosprawnych kobiet i dziewcząt.

4.3. Osoby niepełnosprawne wymagające wysokiego poziomu wsparcia3

Do najbardziej zagrożonych grup osób niepełnosprawnych należą osoby, które z powodu poważnego i ogólnego obniżenia sprawności wymagają wysokiego poziomu wsparcia. Jakość ich życia w bardzo dużym stopniu zależy od dostępności odpowiednich i należytej jakości usług, odpowiadających potrzebom ich i ich rodzin, w celu jak największego ułatwienia im uczestnictwa w życiu społecznym, w mniejszym zaś stopniu od powielania wobec nich standardowych usług świadczonych osobom niepełnosprawnym.

Jest to grupa osób mieszkających najczęściej w placówkach opieki lub w niektórych przypadkach z rodziną, ale wiele z tych osób doświadcza izolacji z powodu niewielkiego lub żadnego kontaktu z odpowiednimi usługami i innymi członkami społeczeństwa. Z tych powodów osoby z tej grupy wymagają stałych i intensywnych usług ukierunkowanych na ich szczególne potrzeby.

Usługi te powinny być świadczone w taki sposób, aby zaspokajać potrzeby bez odchodzenia od modelu usług w ramach wspólnoty lokalnej i z równym dostępem do głównego nurtu działań. Państwa członkowskie powinny uznać, że wymaga to intensywnego planowania i koordynacji działań między różnymi władzami, agencjami rządowymi i usługodawcami zarówno na szczeblu krajowym, jak i lokalnym.

4.4. Niepełnosprawne dzieci i młodzież

Konwencja Praw Dziecka opiera się na czterech fundamentalnych zasadach – prawie dziecka do niedyskryminacji, uwzględnianiu we wszystkich decyzjach dobra dziecka, prawie dziecka do życia i rozwoju oraz prawie wyrażania własnych przekonań. Niepełnosprawni chłopcy i dziewczęta mają również prawo do dostępu do tych samych praw. Państwa członkowskie powinny rozwijać wiedzę o ich potrzebach poprzez planowanie, decyzje i działania praktyczne we wszystkich odpowiednich obszarach polityki.

Potrzeby niepełnosprawnych dzieci i ich rodzin powinny być starannie oceniane przez właściwe władze, pod kątem zapewnienia środków wsparcia, umożliwiających tym dzieciom dorastanie we własnej rodzinie, włączenie się w nurt życia lokalnego oraz życia i działań lokalnej społeczności dziecięcej. Dzieci niepełnosprawne powinny uzyskać wykształcenie, ażeby wzbogacić swoje życie i wykorzystać w maksymalnym stopniu swoje możliwości.

Usługi odpowiedniej jakości oraz struktury wsparcia rodzinnego mogą zapewnić bogate i rozwijające dzieciństwo oraz zbudować podstawy pod aktywne społecznie i niezależne życie dorosłe. Ważne jest zatem, aby politycy brali pod uwagę potrzeby dzieci niepełnosprawnych i ich rodzin przy projektowaniu polityki wobec osób niepełnosprawnych oraz ogólnej polityki na rzecz dzieci i ich rodzin.

Udział w życiu społecznym i aktywne obywatelstwo polega na korzystaniu z praw, środków, przestrzeni i możliwości, a gdy zaistnieje taka potrzeba – także pomocy w uczestniczeniu w decyzjach i wpływaniu na nie oraz we włączaniu się w działania i prace przyczyniające się do budowy lepszego społeczeństwa. Organizacje zajmujące się niepełnosprawną młodzieżą powinny brać udział w konsultowaniu i przygotowywaniu polityk i programów odnoszących się do młodzieży. Głos niepełnosprawnej młodzieży powinien być wysłuchiwany w każdej sprawie, która jej dotyczy.

Młode osoby niepełnosprawne nadal napotykają poważne bariery w dostępie do wszystkich aspektów życia: edukacji, pracy, sportu, kultury, rozrywki i życia społecznego. Problemom tym można zaradzić tylko poprzez kompleksową strategię. Przy projektowaniu polityki na rzecz osób młodych należy uwzględniać metody zapewnienia im pełnego udziału w społeczeństwie, z uwzględnieniem ich szczególnych potrzeb. Zgodnie z Europejską Kartą uczestnictwa osób młodych w życiu regionalnym i lokalnym, aktywny udział młodzieży w decyzjach i działaniach podejmowanych na szczeblu lokalnym i regionalnym jest kluczowy dla budowy bardziej demokratycznego, zintegrowanego i bogatego społeczeństwa.

4.5. Starzenie się osób niepełnosprawnych

Starzenie się osób niepełnosprawnych, w szczególności osób wymagających bardziej intensywnego wsparcia z uwagi na charakter swojej niesprawności, stawia nowe wyzwania przed społeczeństwami europejskimi, związane ze wsparciem dla tych osób i ich rodzin, zwłaszcza w sytuacji, gdy starzejący się rodzice są głównymi opiekunami. Aby sprostać tym wyzwaniom potrzebne są innowacyjne strategie, obejmujące szeroki zakres programów i obszarów usług. Raporty Rady Europy identyfikują kluczowe kwestie dla tych grup i proponują dalsze działania. Niezbędne są skoordynowane działania dla zaspokojenia szczególnych potrzeb starzejących się niepełnosprawnych osób, aby ułatwić im możliwie szerokie dalsze uczestnictwo w życiu społecznym. Wymaga to oceny indywidualnych potrzeb i odpowiedniego planowania przyszłych działań, a także dostępności wymaganych usług. Problemy niepełnosprawności powinny być także brane pod uwagę przy opracowywaniu polityki na rzecz osób w podeszłym wieku.

Uważa się, że przy projektowaniu prac w ramach kierunków działań określonych

w niniejszym Planie Działań należy uwzględniać zagadnienia i czynniki mające wpływ na

udział niepełnosprawnych osób w podeszłym wieku w życiu codziennym.4


4.6. Osoby niepełnosprawne należące do mniejszości i migrantów

Osoby niepełnosprawne należące do mniejszości niepełnosprawni migranci i uchodźcy mogą znaleźć się w szczególnie niekorzystnej sytuacji z powodu dyskryminacji lub braku wiedzy na temat działania służb publicznych.

Dla przykładu mimo zwiększonej uwagi, jaką poświęca się Romom w Europie, potrzebne są dalsze działania na rzecz uznania ich statusu jako pełnoprawnych członków społeczeństwa. W swojej własnej społeczności osoby niepełnosprawne traktowane są jakby były niewidzialne, stanowią zatem szczególnie zagrożoną grupę.

Edukacja, zatrudnienie, publiczna służba zdrowia i życie kulturalne są szczególnie istotnymi obszarami zainteresowania, jeśli chodzi o wszystkie te grupy.

Państwa członkowskie powinny zapewnić, aby wspierając osoby niepełnosprawne uwzględniano kulturę i język oraz szczególne potrzeby tego rodzaju grup mniejszościowych.

1 Discrimination against women with disabilities, Council of Europe Publishing [Dyskryminacja niepełnosprawnych kobiet, Wydawnictwa Rady Europy], Strasburg, 2003, ISBN 92-871-5316-7, Community living for people with disabilities in need of a high level of support, (Osoby niepełnosprawne wymagające wysokiego poziomu wsparcia w życiu wspólnoty lokalnej Rada Europy) Council of Europe, Strasburg, 2004.

2 Każde odniesienie w Planie Działań do niepełnosprawnych kobiet należy rozumieć jako odnoszące się także do dziewcząt.

3 Osoby niepełnosprawne wymagające wysokiego poziomu wsparcia w życiu wspólnoty lokalnej, op. cit.

4 Framework for the qualitative and quantitative analysis of data on the ageing of people with disabilities [Ramy odniesienia dla jakościowej i ilościowej analizy starzenia się osób niepełnosprawnych], Council of Europe Publishing, Strasburg, 1998, ISBN 92-871-3327-1.